Istorijski pregled

Tragovi ljudskog življenja na teritoriji sadašnjeg grada Sremske Mitrovice sežu 7000 godina u prošlost.Međutim organizovano naselje osnovali su panonski Amantini i Kelti tako da su Rimljani zatekli već izvesnu urbanističku fizionomiju naselja. Oni su zadržali i postojeće ime Sirmijum.
Svakako da je Sirmijum ušao u istoriju na velika vrata poslednjih decenija stare ere, tačnije 34 godine kada rimske trupe osvajaju ove delove. Ovi podaci svrstavaju Sremsku Mitrovicu u jedan od najstarijih gradova u našoj zemlji.

Nova era počela je u znaku stalnih nemira koji su se na kraju pretvorili u otvoreni rat. Iliri su 6 godine n.e. podigli veliki ustanak na teritoriji od Dalmacije do Panonije, takozvani Panonski ustanak, sa pokušajem da zbace rimsku vlast.Nakon žestokih borbi pune tri godine i nakon izdaje u redovima ustanika Rimljani teškom mukom uspevaju da odbrane Sirmijum 9 godine n.e.

Rim je ozbiljno morao računati na opasnosti koje će mu stalno pretiti sa područja srednjeg Dunava.Panonska ravnica nalagala je organizovanje čvrstih i pouzdanih odbrambenih tačaka i prisustvo znatnih vojnih snaga oko jednog povoljnog strateškog i komunikacionog centra. Taj centar u Panoniji postao je Sirmijum. Značaj i važnost koji su gradu ukazivani, počevši već od prvog veka posledica su , na prvom mestu njegovog geografskog položaja.Nalazeći se u nešto većoj bezbednosti nego mesta na samom Dunavu, Sirmijum se vremenom razvijo u moćno vojno i ekonomsko središte čitave Panonije. Za vreme dinastije Flavijevaca (69-96 god.) Sirmijum je postao kolonija.

U gradu borave veće vojne snage za vreme Domicijana koji je poveo I dački rat, a potvrđen je i boravak cara Trajana koji je zimovao 101-102 godine pripremajući odlučan napad na Dačane u II Dačkom ratu.
Vojna uloga Sirmijuma u II veku stalno se povećavala.Tome su doprinela nemirna kretanja sarmatskih plemena uz levu obalu Dunava, što je prisililo cara Marka Aurelija da u Sirmijumu obrazuje svoj glavni vojni štab.

Dodeljivanje građanskih prava svim stanovnicima Rimske imperije 212 godine pozitivno se odrazilo i na društveno-ekonomski i pravni život grada.

III vek je sav u znaku velike ekonomske i političke krize koja potresa čitavu Italiju. Najbitniji događaji odvijaju se u pograničnim oblastima gde su koncentrisane elitne vojne snage. U grad navraćaju rimski vladari privučeni varvarskim pretnjama iz Bačke i Banata. 236 godine u njemu priprema operacije protiv Sarmata car Maksimin.

Prvorazredni značaj Panonije potvrdio je 249 godine Decije Trajan, rođen u okolini Sirmijuma.Tog istaknutog vojnika koji je bio romanizovani Ilir biraju za cara, čime je otvoren presedan i za buduće ljude sličnog porekla.

270 godine Klaudije II (Klaudije Gotski ) dolazi u grad sa ciljem da povede rat protiv varvara, ali biva sprečen smrću koja je prouzrokovana izbijanjem epidemije kuge.

Od 270 do 275 godine državom vlada ratnik i graditelj Aurelijan rođen u Sirmijumu.

Vladavina cara Proba takođe rođenog u Sirmijumu od 276 do 282 godine za ove oblasti je vezana carevom dozvolom o uzgoju vinove loze na padinama Fruške gore , kao i prvim pokušajima isušivanja močvarnog zemljišta oko grada putem odvodnih kanala.

Car Dioklecijan u nekoliko navrata boravi u Sirmijumu, odakle je 290 godine upravljao ratom protiv Sarmata.
Najvišu stepenicu u svom usponu i razvoju Sirmijum dostiže 293 godine kada car Dioklecijan deli carstvo na četiri dela tzv. Tetrarhija i tada Sirmijum postaje glavni grad jednog od četiri dela carstva, pored Mediolanuma ( Milano), Trevesto (Trijer ) i Nikomedije u Maloj Aziji.

U prvim godinama IV veka političke događaje za trenutak potiskuju verski sukobi koji ulaze u svoju završnu istorijsku fazu. Dolazi do krvavog progona hrišćana koji svojim životima plaćaju odanost novoj veri. Na Dijaninom mostu na reci Savi 304 godine pogubljen je prvi episkop Sirmijuma Irinej, đakon Dimitrije i mnogi njihovi sledbenici koji nisu hteli da se odreknu hristove vere ni po cenu gubitka života.

Car Konstantin Veliki često je boravio u gradu gde mu se rodio i sin Konstancije II. Godine 320. osniva kovnicu novca .
Tokom više decenija IV veka carska vlast u Surmijumu bila je čvrsta, jer su i prilike na severnim granicama Balkanskog poluostrva bile relativno mirne.

379 godine u Sirmijumu je Teodosije I proglašen za cara , a već iduće 380 godine sastali su se Gracijan i Teodosije I da bi se dogovorili o novoj podeli teritorije carstva. Ubrzo iste godine Sirmijum potpada pod vlast Zapadnih Gota.

Pošto je car Teodosije I pred smrt podelijo carstvo na dva dela , ostavivši istočnu polovinu starijem sinu Arkadiju a zapadnu mlađem Honoriju, Sirmijum je sa provincijom Panonijom drugom pripao zapadnom delu.Ova podela carstva označava ujedno i nastanak Vizantije.

437 godine ženidbom zapadnog cara Valentinijana III ćerkom istočnog cara Teodosija II dolazi do prelaska Sirmijuma u istočno carstvo- Vizantiju.

Teodosije IV želi da istakne značaj Sirmijuma time što sedište prefekture Ilirik premešta iz Soluna u Sirmijum. Međutim vlast Carigrada u Sirmijumu nije dugo trajala.441 godine grad osvaja Atila vođa hunskih plemena.

Posle hunskog osvajanja, Sirmijum će više od jednog veka ostati van domašaja vizantijske vlasti, nalazeći se u rukama različitih varvarskih plemena.

Prvo je bio pod vlašću Gota , da bi nakon toga skoro čitavo stoleće pripadao Gepidima, koje smenjuju Istočni Goti sa Teodorihom na čelu.

567 godine Justin II pripaja Sirmijum Vizantiji, ali već naredne 568 godine Avarski kagan Bajan želi Sirmijum u svojoj vlasti.Nakon tri godine opsade Avari osvajaju grad 582 godine.
Ovaj događaj označava kraj kasno-antičkog perioda u istoriji Sirmijuma, doba u kome je grad zahvaljujući svome ugledu i položaju imao istaknuto mesto u vizantijskoj istoriji.

U R B A N I Z A M

Uslovljen topografskim prilikama Sirmijum se oblikovao kao jedan izduženi pravougaonik sa dosta nepravilnom južnom stranom.

Na prelazu iz III u IV vek Sirmijum je u odnosu na ranije doba bio u novom arhitektonskom ruhu, sa naglašenim pretenzijama za monumentalnošću i luksuzom. To je bio razvijen grad sa forumom, hramovima, upravnim zgradama , žitnicom, kupatilima, pozorištem ili amfiteatrom, hopodromom, vodovodom, kanalizacijom i mnogim privatnim građevinama.

Broj stanovnika u okviru branjenog dela grada sa bedemima iznosio je između 10.ooo i 12.ooo stanovnika.